headerbeeld

Kiembaanmodificatie en CRISPR/CAS9

Kiembaanmodificatie is het veranderen van het DNA in de cellen in een menselijk embryo. Door de ontdekking van CRISPR-Cas en de techniek CRISPR/CAS9 zijn de mogelijkheden van kiembaanmodificatie in een stroomversnelling gekomen. Met deze techniek kan het DNA van mensen, dieren en planten volledig worden herschreven. Mag je DNA veranderen?

DNA

Het menselijk lichaam is opgebouwd uit kleine stukjes: cellen. Iedere cel is opgebouwd uit nog kleinere deeltjes, chromosomen. En deze chromosomen zijn opgebouwd uit DNA.
DNA ziet eruit als een wenteltrap. Het is een lange kronkelende sliert met treden. Iedere trede heeft een eigen letterpaar, A- T of C- G. De volgorde van de treden is verschillend, en zo heeft ieder DNA een eigen code of patroon.

DNA

CRISPR-CAS

DNA is opgebouwd uit verschillende stukjes code die zich herhalen en zichzelf kunnen kopiëren. Dit zijn de CRISPR: Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats ofwel groepjes, regelmatig onderbroken, korte herhalingen van patronen.

CRISPR speelt een belangrijke rol in het afweersysteem van bacteriën. Als een virus een bacterie binnendringt, kopieert het CRISPR een stukje van het DNA van het virus. Zo onthoudt de bacterie het virus. Dringt het virus de bacterie nog een keer binnen, dat wordt het gevaar meteen herkent. Het enzym (eiwit) ‘CAS’ komt vervolgens in actie en knipt het DNA van het virus in stukjes zodat het virus doodgaat.

Menselijk DNA repareren

Menselijke cellen delen zichzelf. Tijdens dit delen kopieert het DNA zichzelf zodat in de nieuwe cellen hetzelfde DNA zit. Tijdens dit delen gaat soms iets mis. Ergens in het DNA-patroon verandert dan een stukje code. Dit heet een mutatie.
Zo’n mutatie kan ervoor zorgen dat je kanker krijgt of een erfelijke ziekte, bijvoorbeeld Taaislijmziekte.
Het enzym CAS uit het afweersysteem van bacteriën, werkt ook bij mensen. Dankzij CAS kan de mutatie, het bewuste stukje CRISPR met de verkeerde code, worden weggeknipt. Vervolgens kan ook via CAS een nieuw, gewenst stukje CRISPR worden toegevoegd.
Kapot DNA kan dus worden gerepareerd. Deze techniek biedt mensen met een erfelijke ziekte mogelijkheden voor behandeling.

Met CRISPR-CAS kan ook het DNA van embryo’s worden aangepast. Zo kan worden voorkomen dat erfelijke ziekten worden doorgegeven aan kinderen.

Embryo’s kweken om te vernietigen

CRISPR-CAS techniek lijkt een veelbelovende techniek. Geweldig om ziekten als kanker te kunnen behandelen of zelfs te voorkomen. Maar er zijn nog veel vragen over de effectiviteit en de gevolgen van deze DNA-aanpassing op de lange termijn. Daarom is er onderzoek nodig.
En voor dat onderzoek gebruiken wetenschappers embryo’s die over zijn na IVF-trajecten. Na afloop van het onderzoek worden de embryo’s vernietigd. Nu zijn er te weinig embryo’s beschikbaar om alle onderzoeken te kunnen uitvoeren. Daarom willen wetenschappers embryo’s kweken – puur voor onderzoek. Deze embryo’s hebben dus geen enkele waarde in zichzelf als pril mens. Ze hebben enkel onderzoekswaarde.

Verantwoordelijkheid en ethische dilemma's

Kiembaanmodificatie is een onderwerp waarover maatschappelijke discussie nodig is. Als maatschappij stellen wij wetenschappers, door tijd en geld, in de gelegenheid om onderzoeken uit te voeren. Omdat wij allemaal deel uitmaken van die maatschappij, zijn wij ook allemaal verantwoordelijk voor de uitkomsten dit onderzoek.
De vraag is dan ook hoe wij die verantwoordelijkheid invullen. Waar leggen wij de grenzen voor het onderzoek?

Nemen wij onze verantwoordelijkheid en durven wij te stellen dat embryo’s niet mogen worden gekweekt voor onderzoeksdoeleinden? Dwingen wij af dat CRISPR-CAS alleen mag worden gebruikt om erfelijke aandoeningen en ernstige ziektes te voorkomen en niet om de volmaakte mens te kweken?

Verantwoordelijkheid en ethische dilemma's

Kansen:

  • CRISPR/CAS9 kan pre-implantatie selectie vervangen, dan hoeven er geen embryo’s meer te worden weggegooid.
  • Met CRISPR-CAS9 kunnen we schadelijke mutaties in het DNA repareren. Zo kunnen we een erfelijke ziekte voor altijd uit een familielijn verwijderen!

Bedreigingen:

  • Om de techniek te ontwikkelen is het kweken en vernietigen van embryo’s nodig
  • Een verandering door CRIPSR/CAS9 die een positief effect beoogt (bv. tegen autisme) zal (wellicht) ook andere ongewenste effecten hebben.

Vragen:

  • Hoe zit het met de veiligheid? Welke foute veranderingen geven we door aan ons nageslacht?
  • Wat betekent deze techniek voor de acceptatie van gehandicapte mensen in onze samenleving? Wat betekent de techniek voor de waardering van het menselijk leven? De techniek is kostbaar, blijft er geld voor de ontwikkeling van andere medische technieken?
  • Gaan we mensen maken op bestelling? Verandert het ‘zieke mensen beter maken’ in ‘betere mensen maken’?

Beschermwaardigheid embryo

Tot nu toe is embryo’s kweken voor onderzoeksdoeleinden in Nederland niet toegestaan, maar de Gezondheidsraad gaf in maart 2017 het advies aan de minister dit wel toe te staan. De raad beargumenteert dat wanneer kweekembryo’s – onder strikte voorwaarden – worden gebruikt voor onderzoek dat gericht is op het voorkomen van ernstige aandoeningen dit niet in strijd is met de menselijke waardigheid.

Een embryo is pril leven en is intrinsiek waardevol. Embryo’s verdienen dus bescherming. De NPV vindt dat embryo’s er niet zijn om gebruikt te worden, maar om voldragen te worden in de veilige omgeving van een baarmoeder (of ‘moederschoot’, om het maar eens ouderwets warm te zeggen).

Embryo’s kweken voor het verrichten van wetenschappelijk onderzoek, hoe nobel de doelen ook zijn, acht de NPV in strijd met de menselijke waardigheid.

Beschermwaardigheid embryo

Meer weten?

Contact

Heeft u vanuit de wetenschap of juist vanuit uw eigen situatie vragen of toevoegingen over dit thema? We staan er voor open op info@npvzorg.nl.

Zou u uw eigen situatie eens willen doorspreken met één van onze medewerkers? De NPV-Advieslijn kunt u telefonisch, via de e-mail en de chat bereiken.

Blijf nog even op onze website

Wilt u toestemming geven voor cookies?

De NPV maakt gebruik van cookies om het gebruik van de website te analyseren, om het mogelijk te maken een reactie via social media te plaatsen en om de ingevulde contactformulieren op de juiste wijze te kunnen verwerken. Hieronder kunt u toestemming geven voor het plaatsen van cookies. Wilt u meer weten over uw privacy bij de NPV? Lees dan de privacy- en cookieverklaring of neem contact op via privacy@npvzorg.nl.